| Abstrakty wystąpień konferencyjnych


Szanowni Uczestnicy Konferencji PTH i wszyscy zainteresowani! Przedstawiamy abstrakty wystąpień zgłoszonych na Konferencję "Przemoc w świecie antycznym".

Przemoc w świecie antycznym: abstrakty wystąpień

 

Amielańczyk Krzysztof, prof. dr hab. (UMCS, Lublin), Vis - pomiędzy prawem rzymskich deliktów prywatnych a rzymskim prawem karnym publicznym

 

Przemoc – określana zazwyczaj w łacińskim języku prawniczym terminem vis, pozostawała w zasięgu zainteresowania zarówno rzymskiego prawa prywatnego, jak publicznego. Negatywne konsekwencje niedozwolonych działań w postaci sankcji prywatno-prawnych i publiczno-prawnych zdają się wskazywać na determinację prawodawcy w zwalczaniu przemocy. Z jednej strony, można więc mówić o celowej polityce państwa polegającej na łączeniu narzędzi pozostających na wyposażeniu obu gałęzi prawa w celu zwiększenia jego skuteczności. Z drugiej jednak strony, aktualny stać się musiał wówczas problem zbiegu przepisów i typów odpowiedzialności: deliktowej i kryminalnej, rodzących konkurencję odpowiednich skarg sądowych. W prawie prywatnym, doszło do zaostrzenia odpowiedzialności za kradzież, jeśli towarzyszyło jej użycie siły fizycznej (przemocy), zwłaszcza gdy sprawca użył broni. Przy wykorzystaniu swej prawotwórczej roli, pretor stworzył ramy nowego deliktu – rapina (rabunku), pozwalając na wnoszenie actio vi bonorum raptorum. W warunkach konkurencji prawa prywatnego i publicznego dochodziło także do zjawiska „publicyzacji” niektórych deliktów, procesu wskazującego na proces rosnącej aktywności państwa przez stosowanie kar publicznych. W rzymskim prawie karnym publicznym szczególne miejsce należy się przestępstwu określanemu jako crimen vis. Oddzielne wyzwanie stanowi już wytyczenie linii oddzielającej dwa typy przestępstw: vis publica i vis privata. Przemoc stanowiła także znamię całego szeregu innych jeszcze czynów kryminalnych, choćby takich jak: crimen iniuriae, crimen maiestatis, crimen inter sicaros, czy plagium. Celem podjętych badań jest spojrzenie na rzymską przemoc w niekonwencjonalny sposób: przez odszukanie granic stanów faktycznych odpowiednich deliktów i crimina, co pozwoli na wskazanie pól styczności oraz sposobów przenikania się prawa prywatnego deliktów oraz prawa karnego publicznego.

 

Appel Hanna, prof. dr hab. (UMK, Toruń), Naruszenie sacrosanctitas tribuni plebis w działaniach Tyberiusza Grakcha

 

Zagadnienie sacrosanctitas trybuna ludowego nie jest dla nas do końca jasne. Starożytni pisali o tym niewiele i tylko na podstawie pojedynczych opisów pewnych wydarzeń można dokonywać próby jej określenia. Przykładem służyć może postępowanie Tyberiusza Grakcha, który w 133 roku podczas przeprowadzania reformy agrarnej doprowadził do usunięcia z funkcji trybuna swojego kolegi na urzędzie, Oktawiusza, naruszając tym samym jego nietykalność. Opinie na temat tego wydarzenia formułowane zarówno przez historyków starożytnych, jak i współczesnych badaczy, są podzielone. Warto zatem dokonać próby wyjaśnienia tego bezprecedensowego wydarzenia, co może nam pozwolić nie tylko zrozumieć pewne prawne niuanse z tym związane, ale także odpowiedzieć na pytanie, czy Tyberiusz rzeczywiście użył przemocy wobec innego trybuna ludowego.

 

Balbuza Katarzyna, dr hab. (UAM, Poznań), Captivi nobiles i triumfator – symboliczna interakcja pomiędzy najważniejszymi aktorami spektaklu triumfalnego

 

Jedną z najistotniejszych części rzymskiej procesji triumfalnej tworzyli jeńcy przywiezieni z podbitego przez Rzymian terenu. Była to grupa specjalnie wyselekcjonowanych mieszkańców pokonanego kraju, o typowej dla danego ludu fizjonomii i urodzie, charakterystycznym ubiorze. Tworzyli oni swoisty, etniczny koloryt procesji i, co istotne, potęgowali chwałę triumfatora. Ważne były elementy ich ubioru, ważne było także z pewnością konkretne miejsce w tym szczególnym dla świata rzymskiego ceremonialnym pochodzie. Tematem moich rozważań jest grupa najbardziej znamienitych, pod względem ich pozycji politycznej, jeńców – pokonanych królów i ich rodzin, a także pokazanie interakcji, jaka zachodziła między nimi a samym triumfatorem w trakcie triumfu. Celem rozważań jest próba udzielenia odpowiedzi na pytanie, jakiego rodzaju skojarzenia starano się wywoływać i czemu te zabiegi miały służyć? Koncentruję się na przełomie republiki i cesarstwa oraz na okresie pryncypatu.

 

Baranowski Michał, mgr, (USz, Szczecin), „Nie zostawię psa w tym mieście”, czyli o okrucieństwie Aureliana w Historia Augusta

 

Historia Augusta niewątpliwie należy to jednych z najbardziej dziwnych źródeł późnego antyku. Liczne badania, których efekty zajmują potężną ilość półek w bibliotekach, w mniejszym stopniu zwróciły uwagę akty przemocy, których nie brakuje w biogramach cesarskich. W swoim tekście chcę zająć się przede wszystkim okrucieństwem, który według Historia Augusta charakteryzować miało Aurelianusa.

Dotychczasowe badania skupiały się raczej wokół dwóch kwestii: a) uznaniu całkowitej fałszywości samych opowieści i traktowaniu ich jako toposów, b) orzeczeniu o ich nieprzydatności w badaniach faktograficznych nad cesarskimi biografiami.

Takie podejście historyków nie pozwala na dokładnie prześledzenie roli tych toposów w żywocie cesarza, który jako jedyny określony jest przez anonimowa autora jako principi necessario magis quam bono. Dokładne przyjrzenie się aktom okrucieństwa i omówienie ich na szerokim tle komparatystycznym, pozwoli zaprezentować nieco inne niż dotychczas podejście do żywota Aurelianusa, a przez to i całej Historia Augusta, stawiając w centrum sam tekst i sposoby narracyjne, którymi operuje.

 

Bednarek Bartłomiej, dr (UJ, Kraków), Przemoc wobec zwierząt? Semiotyka ofiary w starożytnej Grecji

 

Lata siedemdziesiąte dwudziestego wieku przyniosły trzy wielkie teorie ofiary krwawej w starożytnej Grecji, w których przemoc stanowi centralne pojęcie. W. Burkert (za K. Meulim), R. Girard i strukturaliści francuscy skupieni wokół M. Detienne'a i J.-P. Vernanta wyszli z esencjalistycznego założenia, że akt zabijania (tu: zabijania zwierzęcia ofiarnego) z natury rzeczy musi być aktem przemocy i jako taki domaga się od dokonujących go osób takiej rytualnej oprawy, która uczyni go albo niewidocznym, albo znakiem czegoś innego (przemocy wewnątrzgatunkowej). Jakkolwiek koncepcje te okazały się bardzo inspirujące dla wielu badaczy, ostatnie ćwierćwiecze przyniosło sporo krytyki i – całkiem niedawno – głębokich przewartościowań za sprawą takich uczonych jak F.S. Naiden, S. Scullion, G. Ekroth, J.N. Bremmer, S. Peirce czy S. Georgoudi. W swoim wystąpieniu zamierzam przedstawić wybór starożytnych przekazów (głównie literackich i ikonograficznych) wskazujących na to, że sami Grecy (nie licząc kontestatorów takich jak Porfiriusz) rzadko konceptualizowali ofiarę krwawą jako akt przemocy, nie nadając centralnego znaczenia samemu zabiciu zwierzęcia, traktując je wyłącznie jako drugorzędny etap procesu rytualnego, którego zasadniczym sensem mogła być komunikacja z istotami nadprzyrodzonymi lub (np. w czasie świąt rodzinnych w rodzaju ślubów) stworzenie radosnej atmosfery.

 

Bejda Wojciech, dr, (AP Słupsk), Aleksander Jannajos w ujęciu Józefa Flawiusza

 

Postać Aleksandra Jannajosa opisana jest zarówno w Wojnie żydowskiej, jak i w Starożytnościach żydowskich, przy czym w tym drugim dziele obszerniej. Nawet pobieżna lektura paralelnych fragmentów pozwala dostrzec, że żydowski autor dokonał z biegiem czasu istotnej rewizji oceny tego władcy. Dostrzegalna jest ona szczególnie wyraźnie w kontekście jego okrutnego postępowania wobec przeciwników politycznych. O ile w Wojnie żydowskiej jest on jednoznacznie potępiany za rozkaz, by ukrzyżować około ośmiuset Judejczyków, a ich dzieciom i żonom poderżnąć gardła przed oczyma jeszcze żywych skazańców, to w późniejszym dziele obecna jest próba zrozumienia i wyjaśnienia pobudek, które kierowały królem. Interesująco przedstawia się hellenistyczo-żydowska argumentacja Józefa, która miała usprawiedliwić władcę. Przedmiotem analizy będą również pobudki, które kierowały tym autorem. Zostaną one zestawione z oceną Aleksandra Jannajosa w źródłach z okresu Drugiej Świątyni.

 

Biały Kamil, mgr (USz, Szczecin), Jan Ksyfilinos o wojnie domowej Cezara z Pompejuszem w Epitome Historii rzymskiej Kasjusza Diona

 

Jan Ksyfilinos, bizantyński epitomator Kasjusza Diona z XI wieku, przedstawił w Epitome odmienny, chociaż oparty o dzieło Diona, przebieg wojny domowej Juliusza Cezara z Pompejuszem Wielkim. Historyk przedstawił w swej narracji autorską wizję przyczyn wojny oraz wywołanych przez nią nieszczęść: rządzę pierwszeństwa – φιλοπρωτία oraz miłość do władzy – φιλαρχία. Ksyfilinos jednocześnie stara się podkreślić bratobójczość toczonych walk poprzez pominięcie informacji Diona o różnorodności etnicznej rzymskich wojsk. Przywiązuje przy tym dużą wagę do słabości ludzkiego charakteru jako głównej przyczyny złych decyzji politycznych, co było zgodne z duchem historiografii bizantyńskiej w XI wieku, których skutki odczuwało na sobie całe społeczeństwo. Z narracji Ksyfilinosa, dotyczącej wojny domowej z lat 49-45 przed Chrystusem, wyraźnie pobrzmiewają echa przeżyć bizantyńskiego społeczeństwa z XI wieku, silnie doświadczonego przez okrucieństwa wojen domowych.

 

Bianco Antonio, (Università di Napoli), Human sacrifice at the time of Homeric epic: a case from Eleutherna

 

Scholars have always been fascinated by human sacrifices represented in the literature, but have also argued whether it could be demonstrated through archaeological contexts. It was not a common practice in Ancient Greece, however a text such as the Iliad, mentions this use (see the funeral of Patroclus).

Sacrifice of animals was a common fashion for commemorating broad variety of rituals, whereas human sacrifice has not been specifically detected yet. The few archaeological evidences we have, create more questions rather conclusions. How much the Iliad can approach real society displayed through archaeological record? How much archaeological data can be compared with the Homeric poems? Could the juxtaposition of an Iron Age élite burial to a literary source, revise the discussion about social truthfulness of these poems?

With the support of several sources and examining some cases in which human sacrifice seems to glimpse, will be analysed the case of an eighth century B.C. burial at Eleutherna on Crete, which provides substantial and precise data, so as to detect connections and dissimilarities of such a practice between literature and archaeological evidence at Homeric times.

 

Bielawski Krzysztof, dr hab.(UJ, Kraków), Ajas Sofoklesa – sacrum i przemoc?

 

Sofoklesowego Ajasa przenika absurdalna przemoc w niespotykanym gdzie indziej natężeniu. Chęć mordu włada myślami bohatera, opisy rzezi i krwawych jatek powracają nieustannie w dosłownych opisach i poddawane są karkołomnym interpretacjom. Krwawe samobójstwo Ajasa dokonuje się w scenerii krwawych oparów. Uwagę przyciąga słownictwo używane w opisach przemocy, w znacznej mierze przejęte bezpośrednio z technicznego języka ofiary krwawej i to ono odgrywa podstawową rolę w kształtowaniu zasadniczych dla sztuki obrazów. Chociaż ani jedno nawiązanie do rytuału ofiarnego nie wychodzi poza język metafory, metonimii lub personifikacji, to jednak Ajaks stanowi bardzo wyjątkowy i wyjątkowo konsekwentny przykład funkcjonowania metafory ofiarnej w tekście dramatycznym.

 

Biernat Przemysław, mgr (UJ, Kraków), Perverted sacrifice w Ajasie Sofoklesa? Kilka uwag o interpretacji Alberta Henrichsa

 

Koncepcja „wypaczonej ofiary”, sformułowana przez Henrichsa po raz pierwszy w artykule Drama and Dromena: Bloodshed, Violence, and Sacrificial Metaphor in Euripides (2000) i powtórzona niedawno w tekście Animal Sacrifice in Greek Tragedy (2012), pomyślana jest jako narzędzie interpretacyjne, służące lepszemu zrozumieniu wykorzystania przez tragików ofiarniczego vocabularium w opisach przemocy wymierzonej w ludzi i zwierzęta. W moim referacie chciałbym krytycznie odnieść się do zastosowania przez A. Henrichsa tej koncepcji do opisu rzezi zwierząt w Ajasie Sofoklesa. Punktem odniesienia dla „wypaczonej ofiary” jest ofiara typu thysia, podczas której bogowie otrzymywali część zwierzęcia pod postacią dymu z jego tłuszczu i kości, a mięso dzielone było i zjadane przez uczestników ceremonii. Sam koncept „wypaczonej ofiary” sformułowany został na podstawie analizy intertekstualnej gry między opisem śmierci Agamemnona w Odysei a Agamemnonem Aischylosa. Henrichs przenosi go jednak na inne tragedie, przekształcając „wypaczoną ofiarę” w zasadę organizującą sposób wykorzystania języka ofiary i terminów rzeźniczych przez tragików w ogóle. W moim referacie pokażę, że zasada ta jest obecna w Ajasie tylko fragmentarycznie i Henrichs myli się, sądząc, że każde odniesienie do niekontrolowanej rzezi zwierząt, dokonanej przez Ajasa, musi ewokować ofiarę typu thysia.

 

Bralewski Sławomir, prof. dr hab. (UŁ, Łódź), Postawa Sokratesa z Konstantynopola i Hermiasza Sozomena wobec różnorakich form przemocy

 

Historie kościelne obydwu autorów pełne są informacji na temat wojen prowadzonych przez cesarzy z wrogami zewnętrznymi i towarzyszącej im przemocy. Opisywali także przemoc do jakiej dochodziło w samym imperium Romanum na przeróżnym tle. Wskazywali na wojny domowe, uzurpacje, okrutne kary śmierci dla uzurpatorów, burzenie murów, tortury, więzienie, zamieszki społeczne, zło wyrządzone w sądach i bez sądów, prześladowania na tle religijnym, wygnania, konfiskaty majątku, burzenie świątyń. Nasuwa się jednak pytanie dlaczego epatowali czytelnika drastycznymi nieraz opisami? Czynili tak ku przestrodze? Chcieli upamiętnić męczeństwo ofiar? A może działali bezrefleksyjnie? Niezwykle ciekawe będzie porównanie obydwu tekstów, tym bardziej że Sozomen znał relację Sokratesa i mógł się do niej ustosunkować. Czy zatem w ich podejściu do przemocy istnieją jakieś różnice i podobieństwa? Na te pytania odpowiem w czasie swego wystąpienia.

 

Brillowski Wojciech, dr, (UAM, Poznań), „Krew i piach” – o przemocy w filmowych wizjach walk gladiatorskich

 

Fabularne produkcje kinowe (i telewizyjne) stanowią jeden z podstawowych mechanizmów kreowania wizerunku starożytności na przestrzeni ponad stu lat. Antyczny archetyp „krwawego sportu” w postaci igrzysk gladiatorskich występuje w nich praktycznie od początku, stając się stopniowo głównym elementem definiującym gatunek „miecza i sandałów”. Podczas wystąpienia na przykładach kilku klasycznych realizacji (m.in. Spartakus, Upadek Cesarstwa Rzymskiego), zestawionych z bardziej współczesnymi (Gladiator, Pompeje, serial Spartakus) podjęta zostanie próba analizy jak ewoluowały środki filmowe używane do zobrazowania przemocy na arenie. Problem ten będzie wymagał uwzględnienia kwestii w jaki sposób te produkcje były i są uwikłane w światopogląd epok w których powstały, z naciskiem na napięcia powstające pomiędzy wizją twórców a reakcją odbiorców. Można tu przywołać rozmyślne tonowanie przemocy na ekranie w latach 50. i 60. mimo, a raczej ze względu na doświadczenia generacji, która masowo zaznała jej realności podczas II wojny światowej.

 

Byra Mateusz, mgr, (UMCS, Lublin), Wybuch pierwszej wojny dackiej Trajana jako przykład działania mechanizmów rzymskiej agresji

 

W przededniu wybuchu tzw pierwszej wojny dackiej Trajana w 101 r. stosunki dacko-rzymskie opierały się na zawartym w 89 r. traktacie pokojowym, który przez dwanaście lat swego obowiązywania przyniósł znaczne korzyści obydwu stronom. Z drugiej strony, okoliczności zawarcia pokoju oraz wynikła zeń względnie wysoka geopolityczna pozycja dackiego państwa kłóciły się z rzymską, imperialną wizją świata. Nigdy nie wygasła chęć upokorzenia dawnego wroga została podchwycona przez Trajana, gdy doszedł on do władzy. Nowy cezar potrzebował sukcesów militarnych, które wzmocniłyby jego pozycje polityczną zaś Dakowie jawili się jako najkorzystniejszy z wielu względów przeciwnik – wojna z nimi pozwalała zerwać z dziedzictwem niepopularnego Domicjana, oszczędzić na wypłacanych Decebalowi subsydiach, dawała okazję do zdobycia dackich kopalń złota. Lojalna po 89 r. postawa Daków traciła w tych okolicznościach na znaczeniu i, jak się okazało, bynajmniej nie uratowała ich przed rzymską agresją.

 

Całus Katarzyna, mgr (Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie), Zastosowanie przemocy w czasie wyborów konsularnych w Rzymie w latach 54–52

 

Charakterystycznym zjawiskiem w rozgrywkach politycznych w okresie schyłkowej Republiki było stosowanie przemocy w trakcie elekcji. Kandydaci posługiwali się różnymi metodami wywierania presji na wyborców. Wykorzystywali armię lub weteranów, podburzali tłum czy formowali prywatne bojówki. Działania takie pozwalały im niejednokrotnie osiągnąć sukces wyborczy. Do nasilenia zamieszek doszło w trakcie wyborów konsularnych w 54 i 53 roku, na skutek czego nie zdołano wyłonić najwyższych urzędników w państwie na rok 53 i miasto pogrążyło się w anarchii. Interregnum trwało do lipca 53, gdy wreszcie udało się wybrać konsulów, jednak i im nie udało się przeprowadzić wyborów na rok 52. Pogłębiająca się fala kryzysu politycznego spowodowana zabójstwem Publiusza Klodiusza zmusiła wreszcie senat do powierzenia Gnejuszowi Pompejuszowi stanowiska konsula bez kolegi i uspokojenia sytuacji w państwie. W swoim wystąpieniu postaram się pokazać jakie formy przemocy stosowali kandydaci na urząd konsula w latach 54 – 52.

 

Chmiel Andrzej, dr (UMCS, Lublin), Quaestio per tormenta w rzymskim procesie karnym

 

Chmielewski Tomasz, mgr (KUL, Lublin), Przemoc w Agamemnonie Ajschylosa

 

Agamemnon autorstwa Ajschylosa jest to tragedia liryczna, jak podaje prof. R. R. Chodkowski w swojej monografii pt. Ajschylos i jego tragedie. Opisuje ona powrót dowódcy połączonych sił helleńskich z wojny trojańskiej do domu (akcja sztuki toczy się w Argos). Tematem niniejszego referatu jest motyw przemocy - przebijający się zresztą przez całą trylogię, jaką jest Oresteja. Poeta pokazuje, że protagonista tragedii, potomek Atreusa, sam jest winny (po części) losu, jaki zgotowała mu osoba, którą najmniej by podejrzewał o coś tak strasznego, czyli jego własna żona, Klitajmestra. Agamemnon dokonał bowiem rzeczy na wskroś haniebniej: poświęcił życie ich córki, Ifigenii. Ofiarowanie córki jest punktem zwrotnym całego utworu, aczkolwiek nie jest to główny wątek tej tragedii. Utwór pokazuje jak zmienia się nastawienie protagonisty utworu; początkowo nie chce on poświęcać córki, lecz ostatecznie to właśnie czyni. W tym momencie budzi się w nim pewnego rodzaju hybris – pycha. Chce okazać swoją wyższość nad Trojanami, pokazując, że bogowie mu sprzyjają. Agamemnon nie wie wtedy jeszcze, że to wydarzenie zaważy później na jego losie. Drugim natomiast, znacznie wcześniejszym momentem pojawienia się hybris jest klątwa, ciążąca na rodzie Atrydów. Gdy Klitajmestra dowiaduje się o śmierci córki, poprzysięga zemstę „ukochanemu małżonkowi”. Tym samym decyduje się ona na równie godny pogardy czyn, co jej mąż, zabójstwo. Z drugiej strony Klitajmestra zostaje niejako zmuszona do bycia morderczynią, jest bowiem swego rodzaju posłańcem ducha zemsty rodowej, Alastora. Ponadto dopuszcza się zdrady, bowiem układa sobie nowe życie z kochankiem, którym jest Ajgistos, brat stryjeczny Agamamnona, jedyny ocalały syn Tyestesa, pałający rządzą zemsty podobnie do królowej Klitajmestry. Tragedia Agamemnon jest zbiorem drastycznych i traumatycznych sytuacji. Najgorsze jest to, że królowi Myken nie dane jest zginąć jako wojownikowi na polu bitwy, ale w swym własnym pałacu, miejscu, które uważał za najbezpieczniejsze i to z winy jego własnej żony. Można to określić jako mors repentina, śmierć nagła, której się nie spodziewano. Zwłoki króla zostają w ten sposób zbrukane. Nie odprawiono właściwego rytuału pogrzebowego. Dopiero później zajmie się tym Orestes, który jako narzędzie sprawiedliwości, dopuści się matkobójstwa. W niniejszym referacie pragnę przedstawić beznadziejność ludzkich działań w świecie kierowanym przez Mojrę – Los. To, co człowiek uważa za dobre i sprawiedliwe, staje się przyczyną jego potępienia. W tym sensie człowiek jest igraszka w rękach Losu.

 

Cieśluk Małgorzata, dr (USz, Szczecin), Kobieta jako ofiara i sprawczyni przemocy w antycznej powieści greckiej

 

Tematem wystąpienia jest sposób prezentowania aktów przemocy związanej z postaciami kobiecymi, które występują w zachowanych pięciu greckich starożytnych powieściach (tzw. romansach), z uwzględnieniem roli bohaterek zarówno jako ofiar, jak również sprawczyń aktów przemocy. W tym celu wyodrębnione zostaną konteksty sytuacyjne, które pozwolą na sklasyfikowanie i opisanie rodzajów przemocy doznawanej i stosowanej przez bohaterki. Wnioski zostaną następnie skonfrontowane z refleksją na temat charakteru przemocy będącej udziałem męskich postaci występujących w interesujących na tekstach. Równie istotne wydaje się także porównanie tych aspektów z analogicznymi przykładami pochodzącymi z literatury narracyjnej i dramatycznej okresu archaicznego i klasycznego. Stanowiły one bez wątpienia rezerwuar obrazów i schematów, które kształtowały społeczną wyobraźnię w czasie daleko przekraczającym ramy chronologiczne swoich epok, wpływając silnie także na mentalność odbiorców literatury w okresie Cesarstwa Rzymskiego. Tego rodzaju porównawcze spojrzenie – w poziomej płaszczyźnie wewnątrzgatunkowej i w ujęciu diachronicznym, międzygatunkowym – pozwoli na uchwycenie nowych, oryginalnych tendencji w sposobie prezentacji i postrzegania kobiecości, które będziemy mogli uznać za charakterystyczne dla epoki rzymskiej. Jednocześnie możliwe będzie wyciągniecie wniosków co do charakteru i ewentualnych funkcji, które akty przemocy pełnią w planie ideologicznym analizowanych tekstów.

 

03.09.2015